Todos los días en Venezuela comienzan con un cafecito. Así comenzó una charla sobre la vida cotidiana en Venezuela, preparada por la amable y sonriente Mildred Urdaneta en el Centro Multicultural en Praga. La venezolana acercó las costumbres y los detalles de su país a un público numeroso. Preparó la presentación en polaco y platicó con energía y fluidez en una lengua tan exigente.
Cada mañana la gente toma cafecitos. El cafecito no se toma: se disfruta lentamente. Es un ritual diario. Durante el día, en la oficina y en casa, se toman más cafés. Todo el mundo lo ofrece a los demás, invita a otros a este ritual con una sonrisa, hospitalidad, cordialidad.
Venezuela es tres veces más grande que Polonia. Mide 916 445 km². Posee montañas, costas, llanuras y depresiones. Tiene una rica variedad de regiones y paisajes. Algunas zonas no contienen solo población indígena. En la selva tropical de la Amazonía existe una gran diversidad de flora y fauna. Otros sitios esenciales incluyen el Salto Ángel (la caída de agua más grande del mundo), los tepuyes (unas de las formaciones geológicas más antiguas del mundo), la selva amazónica (cubre el 6 % de Venezuela), la cordillera Andina (el punto más elevado es el Pico Bolívar, con 5 007 metros sobre el nivel del mar) y el río Orinoco (2 140 km, comienza en las montañas de la Guayana, fluye hacia el noreste y desemboca en el océano Atlántico).
El río Orinoco alberga más de 1 000 especies de peces, así como cocodrilos, anacondas y cetáceos fluviales, como el delfín del Orinoco. Los animales de Venezuela incluyen el turpial, el chigüire, el cóndor, el cunaguaro y los guacamayos, entre otros. También se encuentra el desierto de La Guajira, ubicado entre Colombia y Venezuela. La Ciénaga de los Olivitos es un lugar protegido, uno de los 158 humedales costeros, que alberga caimanes, manatíes y flamencos. Asimismo, se observa el fenómeno llamado Relámpago del Catatumbo (en la cuenca del lago de Maracaibo), que produce una serie de relámpagos que generan mucho ozono y que iluminan el cielo nocturno durante toda la noche.
¿Por qué los venezolanos se quejan? Según Mildred, somos bastante parecidos en este sentido: nos quejamos del clima. En Venezuela, el verano dura todo el año, con calor y lluvia. También se observan los cambios climáticos. Con 35–40 °C en el exterior, la gente se queja mucho de los cortes de energía o de agua, pero es necesario usar el aire acondicionado todo el tiempo. Entonces la gente platica con los vecinos o juega al dominó.
A diferencia de Polonia, en Venezuela se celebra más el cumpleaños que el día del nombre. La fiesta de cumpleaños es una gran celebración con mucha música, baile y comida. Mildred destacó que el baile es fundamental.
No hay trenes en Venezuela. El transporte público es privado. Curiosamente, no hay un precio fijo para el billete. Cada pasajero negocia con el chofer. Depende de su ánimo. El chofer decide el precio mirando al cliente. Los turistas pagan más. Mildred lleva siete años en Polonia y no puede creer que durante su tiempo aquí los precios de los billetes no hayan cambiado.
En la cocina venezolana, el maíz es fundamental. Hay 60 tipos de maíz en Latinoamérica. Además, se identifican 4 000 tipos de papas. También se come yuca (en un pastel sin levadura) y plátano frito (ella explicó que no es lo mismo que la banana). Los platos típicos son las hallacas, las cachapas, las empanadas y las arepas. El pabellón criollo es el plato nacional. También es popular preparar carne asada, pescado frito y mariscos.
El sistema de salud funciona de manera similar al de Polonia. Existe un sector público y uno privado. El sistema de salud público sigue siendo la opción principal para la mayoría de la población. El sector privado es estable y avanzado. Hay órdenes médicas, pero todo se escribe a mano. Nada está tan informatizado como en Polonia. La cercanía venezolana tiene su lugar en la consulta médica: el médico pregunta por la vida privada, se hace cercano al paciente y, a cambio, el paciente trae regalos para el médico.
La parte de la charla sobre la familia fue muy conmovedora. Los jóvenes no tienen mucho, pero son más libres y menos solitarios de lo que ella ha observado en Polonia. La familia no es nuclear, porque muchas mujeres tienen hijos con diferentes hombres que luego se van. Entonces se forma la familia de los seres queridos: tíos, padres y abuelos que participan en la crianza. La gente se mira a los ojos, a diferencia de Polonia. En el autobús la gente interactúa y se saluda. Mildred lo hizo una vez aquí, diciendo “Buenos días” al entrar, pero nadie la contestó. Luego confesó que extraña esta cercanía física: dar la mano, besar. Y lo más importante: pedir la bendición a los ancianos al entrar y salir de casa. Es lo que más extraña.
La educación en Venezuela es gratuita y accesible para todos. Cada persona, incluidos los turistas sin visa, puede entrar a la universidad. No hay finales ni bachillerato. Cada estudiante pasa de una clase a otra. Es una inversión pública. Otra diferencia es que todos los estudiantes visten uniformes escolares.
Hay menos seguridad porque mucha gente tiene armas. Esto ocurre sobre todo fuera de las grandes ciudades. La gente no confía en los demás y, con menos confianza, falta el sentido de seguridad.
El pueblo venezolano es diverso y valora su diversidad. Existen 33 culturas indígenas con sus propias lenguas. Los venezolanos son blancos, negros e indígenas. Viven en una mezcla de culturas, lenguas, raíces y creencias. Una frase popular dice: “Cada uno tiene un indio dentro y un negro atrás”. Aunque la religión dominante es la católica, la cultura es una mezcla de tradiciones europeas, africanas e indígenas, lo que da lugar a un sincretismo religioso muy particular. Católicos, musulmanes, judíos y evangélicos conviven en armonía.
La música es parte de la vida. Cada niño y niña recibe un instrumento, toca y canta desde la infancia. Es parte del tejido social y une a la gente. Todo el mundo puede tocar tambores, cuatro y maracas. Música y religión se combinan. Tocar un instrumento enseña disciplina. Una celebración importante que une música y religión es la danza de los Diablos Danzantes de Chuao. El día de Corpus Christi, hombres, mujeres y niños se visten como diablos y bailan “atrayendo” al diablo a la iglesia.
La economía depende de la minería, el petróleo, el carbón, el oro y otros recursos naturales. No es suficiente producir: es más fácil importar, por ejemplo, tomates, que esperar a cultivarlos.
La gente tiene contratos de trabajo, pero si no es suficiente, puede tener dos o tres contratos laborales más. Curiosamente, no se pagan impuestos: solo las grandes corporaciones los pagan. El gobierno tiene programas para ayudar a quienes lo necesitan, por ejemplo, a las personas mayores. Mildred mencionó un pensamiento común, “rodondear las arepas”, que se refiere a salir a buscar dinero, generar más ingresos para costear los gastos.
Mildred también guió a los asistentes a través de la historia de Venezuela desde 1492, cuando Cristóbal Colón llegó a la costa venezolana. El país ganó su independencia del Imperio español el 5 de julio de 1811. En 1830, Venezuela se separó de Colombia. En 1958 terminó la dictadura de Marcos Pérez Jiménez. El 27-28 de febrero de 1989 se desencadenó una oleada de protestas callejeras llamada el Caracazo que resultó en la brutal represión del ejército y la policía dejando miles de muertos y desaparecidos en fosas comunes.
Luego habló de la historia contemporánea y de la situación política. Destacó que la gente sigue adelante con sus vidas. Está cansada, pero sigue siendo resiliente. La solidaridad siempre está presente: no hace falta avisar de una visita, cualquiera puede pasar por tu casa de manera espontánea. A pesar de todo, la gente conserva el sentido del humor para sobrellevar los tiempos difíciles. Mildred recopiló voces auténticas de venezolanos para preparar su charla, conversando con sus compatriotas y citándolos.
Al final, los asistentes hicieron muchas preguntas, lo que dio lugar a una discusión muy interesante. No querían dejarla ir, y la rodearon con una lluvia de preguntas.
La charla fue un éxito y dejó a todos entusiasmados. Mildred trajo tanta energía y sonrisa que resultó contagioso. No recibimos solo datos e información sobre un país que muchos de nosotros nunca hemos visitado, sino también emociones, gestos y el corazón venezolano, lleno de orgullo y nostalgia por su país.
Każdy dzień w Wenezueli zaczyna się od małej kawy zwanej cafecito. Właśnie w ten sposób rozpoczęło się spotkanie poświęcone codziennemu życiu w Wenezueli, przygotowane przez życzliwą i uśmiechniętą Mildred Urdaneta w Centrum Wielokulturowym na warszawskiej Pradze. Wenezuelka przybliżyła licznie zgromadzonej publiczności zwyczaje i realia swojego kraju. Prezentację przygotowała po polsku, a opowieść snuła z energią i swobodą w tym jakże trudnym języku.
Każdego ranka ludzie piją cafecito. Kawy się nie pije, tylko się ją celebruje. To codzienny rytuał. W ciągu dnia, w pracy i w domu, pije się kolejne kawy. Każdy każdego zaprasza do tego wspólnego rytuału z uśmiechem, gościnnością, serdecznością.
Wenezuela jest trzy razy większa od Polski. Jej powierzchnia wynosi 916 445 km². Kraj ten posiada góry, wybrzeża, równiny i depresje. Charakteryzuje się ogromnym zróżnicowaniem regionów i krajobrazów. Niektóre obszary są zamieszkałe jedynie przez ludności rdzenne. W amazońskiej dżungli występuje wielkie bogactwo flory i fauny. Do najważniejszych miejsc należą: Salto Ángel (najwyższy wodospad świata), tepui (jedne z najstarszych formacji geologicznych na Ziemi), Amazonia (obejmująca 6% terytorium Wenezueli), Kordyliera Andyjska (z najwyższym szczytem Pico Bolívar, 5007 m n.p.m.) oraz rzeka Orinoko (2140 km długości; wypływa z Gór Gujańskich, płynie na północny wschód i uchodzi do Oceanu Atlantyckiego).
Rzeka Orinoko jest siedliskiem ponad 1000 gatunków ryb, a także krokodyli, anakond i delfinów rzecznych. Do zwierząt charakterystycznych dla Wenezueli należą m.in. turpial, kapibara (chigüire), kondor, ocelot (cunaguaro) oraz ary. Na pograniczu Kolumbii i Wenezueli znajduje się również pustynia La Guajira. Ciénaga de los Olivitos to obszar chroniony, jeden ze 158 przybrzeżnych terenów podmokłych, zamieszkiwany przez kajmany, manaty i flamingi. W regionie jeziora Maracaibo można zaobserwować niezwykłe zjawisko Relámpago del Catatumbo (Błyskawice Katatumbo): niemal nieustanne wyładowania atmosferyczne, które produkują duże ilości ozonu i rozświetlają nocne niebo przez całą noc.
Dlaczego Wenezuelczycy narzekają? Zdaniem Mildred w tym względzie jesteśmy do siebie podobni: narzekamy na pogodę. W Wenezueli lato, upały i deszcze trwają przez cały rok. Widoczne są również zmiany klimatyczne. Przy temperaturach 35–40°C ludzie często skarżą się na przerwy w dostawach prądu i wody, a jednocześnie muszą nieustannie korzystać z klimatyzacji. W takich sytuacjach rozmawiają z sąsiadami albo grają w domino.
W przeciwieństwie do Polski, w Wenezueli większą wagę przywiązuje się do urodzin, a imienin nie obchodzi. Urodziny to wielka impreza: wszyscy jedzą i tańczą przy muzyce. Mildred podkreślała, że taniec to podstawa.
W Wenezueli nie ma pociągów. Transport publiczny jest prywatny. Co ciekawe, nie istnieje stała cena biletu. Opłaty są zmienne i podlegają negocjacji z kierowcą. To on ustala cenę, oceniając pasażera po wyglądzie, a turyści płacą więcej. Mildred mieszka w Polsce od siedmiu lat i nie może uwierzyć, że w tym czasie ceny biletów się nie zmieniły.
W kuchni wenezuelskiej podstawową rolę odgrywa kukurydza. W Ameryce Łacińskiej występuje około 60 jej odmian. Z kolei ziemniaki mają aż 4000 odmian. Popularna jest także juka (w postaci placka bez drożdży) oraz smażony plantan, co, jak wyjaśniła Mildred, nie jest tym samym co banan. Do dań typowych należą hallacas, cachapas, empanadas i arepas. Pabellón criollo to danie narodowe. Często przygotowuje się również grillowane mięso, smażone ryby i owoce morza.
System opieki zdrowotnej funkcjonuje podobnie jak w Polsce, istnieje sektor publiczny i prywatny. Publiczna służba zdrowia pozostaje główną opcją dla większości społeczeństwa. Sektor prywatny jest wyspecjalizowany. Skierowania lekarskie są jednak wypisywane ręcznie. Nie jest tak skomputeryzowany jak w Polsce. Charakterystyczna wenezuelska bliskość widoczna jest w relacji lekarz–pacjent: lekarz pyta o życie prywatne, staje się przyjacielem, a pacjent w zamian przynosi drobne upominki.
Część poświęcona rodzinie była bardzo poruszająca. Młodzi ludzie nie mają wiele, ale są bardziej swobodni i mniej samotni niż w Polsce, jak zauważyła Mildred. Rodzina jest rozbudowana: wiele kobiet ma dzieci z różnymi mężczyznami, którzy później odchodzą. W ten sposób rodzinę tworzą bliscy: ciocie, wujkowie, rodzice i dziadkowie uczestniczą w wychowaniu dzieci. Ludzie patrzą sobie w oczy, w przeciwieństwie do Polski. W autobusach rozmawiają i pozdrawiają się nawzajem. Mildred spróbowała tego w Polsce, mówiąc „Dzień dobry” przy wsiadaniu do autobusu, ale nikt nie odpowiedział. Przyznała, że najbardziej brakuje jej gestów bliskości: podawania ręki, całowania. A najbardziej tęskni za piękną tradycją proszenia starszych o błogosławieństwo przed wejściem i przy opuszczaniu domu.
Edukacja w Wenezueli jest bezpłatna i dostępna dla wszystkich. Każdy, również turysta bez wizy, może podjąć studia. Nie ma egzaminów wstępnych ani matury; uczniowie przechodzą z klasy do klasy. To inwestycja publiczna. Kolejną różnicą jest obowiązek noszenia mundurków szkolnych.
Poziom bezpieczeństwa jest niższy, ponieważ wiele osób posiada broń, zwłaszcza poza dużymi miastami. Brak zaufania między ludźmi przekłada się na poczucie zagrożenia.
Społeczeństwo wenezuelskie jest różnorodne i ceni swoją różnorodność. Istnieją 33 kultury rdzennych ludów, posługujące się własnymi językami. Wenezuelczycy są biali, czarni i rdzenni, żyją w mieszance kultur, języków, korzeni i wierzeń. Popularne powiedzenie głosi: “Każdy nosi w sobie rdzenną i afrykańską część swoich korzeni.” Choć dominującą religią jest katolicyzm, kultura stanowi połączenie tradycji europejskich, afrykańskich i rdzennych, co prowadzi do wyjątkowego synkretyzmu religijnego. Katolicy, muzułmanie, Żydzi i ewangelicy żyją w harmonii obok siebie.
Muzyka jest integralną częścią życia. Każde dziecko otrzymuje instrument, gra i śpiewa od najmłodszych lat. To element tkanki społecznej, który jednoczy ludzi. Każdy potrafi grać na bębnach, cuatro i marakasach. Muzyka łączy się z religią, a gra na instrumencie uczy dyscypliny. Ważnym świętem łączącym muzykę i religię jest taniec Diablos Danzantes de Chuao. W dzień Bożego Ciała mężczyźni, kobiety i dzieci przebierają się za diabły i tańczą, wyciągają diabła i ciągną go do kościoła.
Gospodarka opiera się na kopalniach, ropie naftowej, węglu, złocie i innych surowcach naturalnych. Produkcja lokalna jest niewystarczająca: łatwiej importować, na przykład pomidory, niż czekać aż urosną.
Ludzie posiadają umowy o pracę i zlecenie, lecz często, by się utrzymać, mają dwie lub trzy jednocześnie. Co ciekawe, nie płaci się podatków. Obowiązek ten dotyczy głównie dużych kapitałów. Państwo prowadzi programy wsparcia dla potrzebujących, np. osób starszych. Mildred wspomniała popularne określenie „rodondear las arepas” (“zaokrąglić arepas”, venezuelski kolokwializm) oznaczające dorabianie, szukanie dodatkowych pieniędzy, zwiększanie dochodów, żeby starczyło na wydatki.
Mildred poprowadziła wszystkich także przez historię Wenezueli od 1492 roku, kiedy Krzysztof Kolumb dotarł do jej wybrzeży. Kraj uzyskał niepodległość od Imperium Hiszpańskiego 5 lipca 1811 roku. W 1830 roku Wenezuela odłączyła się od Kolumbii. W 1958 roku zakończyła się dyktatura Marcosa Péreza Jiméneza. 27-28 lutego 1989 roku wybuchła fala protestów ulicznych znana jako Caracazo, która zakończyła się tysiącami ofiar zmarłych i zaginionych (w masowych grobach) w wyniku brutalnych represji wojska i policji.
Na zakończenie opowiedziała o współczesnej historii i sytuacji politycznej. Podkreśliła, że ludzie mimo zmęczenia żyją dalej i pozostają odporni.
“Ludzie solidni i otwarci: w Wenezueli nie trzeba z wyprzedzeniem informować o swojej wizycie. Wystarczy zadzwonić dzwonkiem, a ktoś otworzy drzwi i zaoferuje wszystko, co ma najlepszego.”
Pomimo trudności Wenezuelczycy radzą sobie z poczuciem humoru, które pomaga przetrwać ciężkie czasy. Mildred przygotowała swoją prezentację, zbierając autentyczne głosy Wenezuelczyków, rozmawiając z rodakami i cytując ich wypowiedzi.
Na koniec uczestnicy zadali wiele pytań, co przerodziło się w bardzo ciekawą dyskusję.
Spotkanie okazało się dużym sukcesem, przez co wszystkich uczestniczących ogarnął entuzjazm. Energia i uśmiech Mildred były zaraźliwe. Wysłuchaliśmy nie tylko faktów i informacji o kraju, którego wielu z nas nigdy nie odwiedziło, lecz także poczuliśmy emocje, gesty i wenezuelskie serce: pełne dumy i nostalgii za ojczyzną.
