Rius: caricaturista y cronista de México / karykaturzysta i kronikarz Meksyku

Czy komiksy z karykaturami z lat 80. są dziś wciąż aktualne? Jaką rolę odgrywają w współczesnym świecie natłoku obrazów generowanych przez sztuczną inteligencję? Czy istnieje miejsce dla karykatur politycznych, które oferują konstruktywną krytykę? Co mogą nam dać ponad cztery dekady po ich publikacji?

Aby odpowiedzieć na te pytania, warto przyjrzeć się twórczości Riusa.

Eduardo Humberto del Río García (1934–2017) był znany pod pseudonimem artystycznym Rius. Od 1954 roku był meksykańskim karykaturzystą, pisarzem i działaczem politycznym. Był samoukiem, kiedy zaczął publikować swoje karykatury. Jest autorem licznych publikacji — ponad stu tytułów — wśród których najbardziej znane to Marx dla początkujących i Kuba dla początkujących. Jest twórcą postaci, które dziś są ikonami karykatury, takich jak Los Supermachos i Los Agachados. W ciągu swojej kariery wielokrotnie otrzymywał nagrody, w tym dwukrotnie Narodową Nagrodę Dziennikarską Meksyku.

W 1980 roku ukazało się pierwsze wydanie jego książki Manual del perfecto ateo („Podręcznik doskonałego ateisty”). Komiks  podzielony jest na sześć rozdziałów i analizuje historię wierzeń i wiary. Rius przedstawia również historię chrześcijaństwa i jego wpływ. Pomimo sarkastycznego tonu, książka, ilustrowana jego karykaturami, jest dobrze udokumentowana. Autor podaje liczne przykłady historyczne, dodając do nich własne komentarze. Na prawie 80 stronach pełnych rysunków, zdjęć i reprodukcji dzieł sztuki powstaje zaskakująca „biografia” Boga. Co ciekawe, książka jest zaistym intelektualnym ćwiczeniem. Wobec przedstawionych danych, tez i argumentów czytelnik musi samodzielnie pomyśleć i skonfrontować własny punkt widzenia na temat religii i Boga. To ideologiczno‑filozoficzna debata między autorem a czytelnikiem, okraszona odrobiną humoru.

Wśród jego dzieł znajduje się także El amor en los tiempos del SIDA („Miłość w czasach AIDS”). Opowieść ta bada historię wirusa AIDS, starając się wyjaśnić, skąd pochodził i jak się rozprzestrzeniał. Autor przedstawia dane dotyczące przypadków od tzw. „pacjenta zero”. Robi to ze swoim ironicznym humorem, poprzez karykatury i rysunki: czasem z udziałem postaci historycznych, czasem w formie niemal dziecięcych obrazków. Wzmacnia to jego przekaz w obliczu tak poważnego tematu, jakim jest AIDS. Skupia się na stworzeniu pełnego obrazu historii wirusa, nie ograniczając się tylko do swojego kraju Meksyku. Rius obala wszystkie mity i uprzedzenia związane z AIDS, podając przykłady artykułów prasowych z różnych lat i źródeł (amerykańskich, brytyjskich, francuskich i meksykańskich). Poprzez wizualne żarty porusza kwestie seksu, miłości i relacji w czasach AIDS. Nie pomija żadnego aspektu rewolucji seksualnej w kontekście epidemii. Książka została opublikowana w 1988 roku, więc dziś nie stanowi pełnego ani aktualnego źródła wiedzy o HIV/AIDS. Mimo to narracja pozostaje bardzo interesująca i zaskakująca, a karykatury zachęcają do refleksji.

Fuente/Źródło: Wikimedia Commons / Wikipedia

W 2010 roku Rius udzielił wywiadu w specjalnym programie poświęconym jego spuściźnie w Shalalá, telewizji ADN. Opowiadał o swoim dzieciństwie, bardzo religijnej rodzinie i tym, jak wpłynęła ona na jego spojrzenie na życie. Wspominał częste wizyty w księgarni Duarte, słynącej wśród intelektualistów z, według niego, „najlepszej kolekcji książek używanych”. Tam spotkał takie postaci jak Juan Rulfo, José de la Colina, Carlos Fuentes czy José Agustín, którzy gromadzili się, aby rozmawiać o literaturze.

Rius uczestniczył również w ruchu studenckim w 1968 roku. Wspominał, że w styczniu 1969 roku został porwany przez rząd, ponieważ sądzono, że był jednym z przywódców.

Wspomniał też, że proponował „Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNICEF), aby w prawach dziecka uwzględniono prawo dziecka do tego, by nie narzucano mu religii od urodzenia, czyli zakazano chrztu dzieci”. Na koniec podkreślił, że dzięki swoim książkom mógł się utrzymać, ale nie był milionerem. Widać było, że był człowiekiem bardzo skromnym i refleksyjnym. Wywiad jest dostępny na YouTube.

Fuente/Źródło: Wikimedia Commons / Wikipedia

W artykule „Rius, nauczyciel ludu” Elena Poniatowska, wybitna meksykańska pisarka i dziennikarka o polskich korzeniach, napisała o Riusie: „Rius był naszym Piagetem, naszym Freinet szkoły aktywnej, Iván Illich sąsiadem w Cuernavace, Skinner ojcem behawioryzmu, Pestalozzi, Montaigne i Federico Fröebel, wszyscy w formie ‘croqueta’. Rius był, nie zamierzając tego, jednym z wielkich edukatorów Meksyku XX wieku. […] Wszystko, co wiem i będę wiedzieć o marksizmie, zawdzięczam Marx dla początkujących”.

W tym samym artykule Rius podkreślił: „Karykaturzyści również jesteśmy dziennikarzami. Naszą misją jest dowiadywać się, co się dzieje, i komentować to w taki sposób, aby nawet spiker to zrozumiał, śmiał się i mógł wyciągnąć jakieś wnioski”.

Do dziś jest uznawany za wybitnego karykaturzystę w Meksyku. Niektóre z jego dzieł zostały przetłumaczone na języki: angielski, niemiecki, francuski, japoński i włoski. Nie istnieją jeszcze tłumaczenia na język polski.

Przez jego dzieła możemy spojrzeć na historię Meksyku i świata, w formie komentarzu i krytyki poprzez satyrę polityczną. Wracając do moich pytań początkowych: w świecie, w którym niewiele rzeczy ma sens, a jeszcze mniej przynosi ulgę, karykatury dają nam odrobinę humoru wśród chaos i opowiadają dowcip wśród zgiełku. Rius, jak my obecnie, starał się zrozumieć świat. I robił to z humorem i intelektem.

^Przypisy:

^{https://www.youtube.com/watch?v=KdK2Tn0wyA4}

^{https://palabrasclaras.mx/cultura/rius-educador-del-pueblo/}

^{Źródła ilustracji}

1. ^{Eduardo del Río (Rius) — autor: Milton Martínez / Secretaría de Cultura CDMX, źródło: Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 2.0.}

2. ^{Rius w El Estanquillo — autor: Fernan, źródło: Wikimedia Commons, licencja CC BY 3.0.}

3. ^{Lagunilla Antiques — autor: AlejandroLinaresGarcia, źródło: Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0.}